Address:140104, O`zbekiston, Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15-uy


Самарқанд давлат университети тарихи

Самарқанд давлат университетининг тарихий илдизи Темурийлар даврига бориб тақалади. Илму-фан, маънавият ва маърифат тарғиботчилари бўлган Темурийлар ҳукумронлиги даврида Самарқанд минтақасида ва умуман Мовароуннаҳр ҳудудида, фан, таълим тараққиёти учун тўлиқ маънодаги замину-асос яратилди. Соҳибқирон Амур Темур ва унинг давомчилари томонидан бунёд этилган қатор мадраса-мактаблар, нафақат диний таълим маскани бўлиб қолмасдан, улар дунёвий билимлар берувчи макон ҳам эди. Ушбу мадрасалардаги сабоқларнинг 70% дан ортиғини дунёвий предметлар ташкил қилган. Аслида Абу Али ибн Сино, Ал Хоразмий, Замахшарий, Маҳмуд Қошғарий каби алломаларни вояга етказган юртда таълим тизимини янада тараққий қилдириш, илму-фанни юксалтириш учун барча имкониятлар мавжуд бўлганлиги ҳеч қандай баҳсни талаб қилмайди. Айниқса, Темурийлар авлодининг ёрқин юлдузи, ўзбек илмининг фахри бўлган Муҳаммад Тарағай Улуғбек яратган илмий мактабнинг салоҳияти буюкдир. Регистон майдонидаги Улугбек мадрасаси (1417-1420-йилларда қурилган) сўзсиз Самарқанд дорилфунунининг "бешиги", унинг ташкил топиш асосидир. Ушбу "alma matre"да Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Ҳофизий Обрў, Мавлоно Нафис, Самарқандий, Лутфий, Бадахший каби мавлонолар таҳсил олишган ва сабоқ беришган. Улуғбек астрономик мактабининг вакиллари Ал Коший, Жамшид ибн Маъсуд, Қозизода Румий, Али Қушчи, Маҳмуд Хавофийлар мадрасаи-дорилфунунда матемтика, астрономия, ҳисоблаш асослари, жўғрофия каби табиий фанлардан дарс берганлар. Темурий ва ундан олдинги даврлар таълим анъаналари кейинги асрларда ўз давомини мадраса-мактаблар бағрида топди ва рус истилоси (ХIХ-аср) пайтигача узлуксиз таълим олиш учун хизмат қилди. Бунинг исботини мадрасалар қурилишининг давом этганлигида ҳам кўришимиз мумкин.

Буюк ўзбек шоири ва мутафаккири Алишер Навоийнинг 500 йиллик юбилейи муносабати билан 1941-йилда университетга унинг номи берилди. 1941-1944-йилларда Ўзбекистон Давлат университети Тошкент Давлат университети билан вақтинча бирлаштирилди ва 1944-йил 24-мартдан бошлаб университет ўз мустақил фаолиятини Самарқанд шаҳрида қайтадан бошлади. Ўзбекистон Давлат университети 1960-йилдан бошлаб Алишер Навоий номидаги Самарқанд давлат университети (СамДУ) деб номланди.

Университетнинг ўтган йиллари мобайнида моддий базаси тобора мустаҳкамланиб, кадрлар тайёрлаш сифати яхшиланди. Бундай улуғвор вазифаларни уддалай олишда биринчи бўлиб Москвадан Н.А.Меркулович, Минскдан Д.А.Жаринов, Қозондан Анучин, А.М.Завадский, Бухородан Абдурауф Фитрат, Тошкентдан Ғози Олим Юнусовлар Самарқандга келган, ҳар бири ўз соҳасининг етук мутахассислари бўлган профессорлар отряди ҳал қилувчи рол ўйнади. 1930-40-йилларда Самарқанд давлат университети профессор-ўқитувчилари сафига жадидчилик ҳаракатининг етакчи вакиллари Абдурауф Фитрат, Ғози Олим Юнусов, Саид Аҳмад Сиддиқий Ажзий, Саидрасул Саида Азизий кабилар қаторида университет даргоҳида аспирантурани ўтаган М.Абдулқосимов, В.Абдуллаев, И.Мўминов, М.Собиров, У.Турсунув, С.Умаров, Р.Искандаров, А.Якубов ва Ж.Қобиловлар келиб қўшилдилар. 1950-йиллар ва ундан кейинги даврларга келиб, университетда миллий талабаларнинг миқдори анча кўпаяди. Аста-секин ўзбек тилида ҳам мунтазам ўқитиш йўлга қўйилади. Қайта қуриш шамоллари эсгач, жиддий ўзгаришлар юз берди.

 

СамДУ ўз хизматлари ва салоҳияти билан университет шуҳратини оламга С.Умаров, А.Баҳовуддинов, Ж.Зокиров, У.Орипов, Я.Ғуломов, М.Осимов, И.Мўминов, В.Абдуллаев, А.Отахўжаев, О.Шарафиддинов, У.Турсунов, Ю.Авалиани каби халқаро миқёсларда ўз нуфузида эга илмий мактаблар яратиб, самарали меҳнат қилган ўнлаб алломалари билан ҳақли суратда ифтихор этадилар. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, университетимизда ўтган йиллар ўнлаб йирик давлат, маданият ва фан арбоблари, шоир ва ёзувчилар етишиб чиқдилар. Булар Ҳамид Олимжон, Ойдин, Уйғун, Миртемир, Амин Умарий, Усмон Носир, Ҳасан Пўлат, Ўткир Рашид, Назармат, Шароф Рашидов, Ҳабиб Юсуфий, Раъно Узоқова, Адҳам Ҳамдам, Асқад Мухтор, Шукур Саъдулла кабилар. Бугунги кунда Душан Файзий, Омон Матжон, Нормурод Нарзуллаев, Барот Бойқобилов каби замонавий ўзбек адабиётининг жуда катта умумбашарий юкини тортиб келаётган ўнлаб ижодкорларимиз мана шу университетда таълим-тарбия олиб вояга етдилар.

СамДУда 6 мингдан ортиқ талаба турли соҳалар бўйича чуқур билим олмоқда, илм-фан сирларини ўрганмоқда ва таълим-тарбий олмоқдалар. Университетда юқори малакали илмий кадрлар тайёрлаш бевосита аспирантура ва докторантура ҳамда стажёр-тадқиқотчилик орқали амалга оширилмоқда.

Профессор-ўқитувчи ва илмий ходимлар орасида Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси, ўндан ортиқ кишилар эса дунёнинг энг нуфузли академияларининг фахрий аъзоларидир. Олимларимизнинг фанда эришган ютуқлари туфайли ўндан ортиқ ходимлари Ўзбекистон Республикаси Абу Райҳон Беруний номли Давлат мукофотининг совриндорлари. Таниқли олимлар ва иқтидорли ёшлардан халқаро Сорос ва Евроосиё фондлари маблағлари орқали илмий тадқиқот ишларини олиб бораётган ва шу асосда АҚШ, Германия, Италия, Белгия илмий ва ўқув марказларига илмий сафарларга бораётганлигини алоҳида таъкидлаш лозим.

Бир гуруҳ олимларнинг илмий асарлари АҚШ, Эрон, Туркия каби мамлакатларда таржима қилиниб, нашр этилмоқда. СамДУ олимлари Республикамиздаги барча Олий ўқув юртлари ҳамда Фанлар Академиясининг илмий тадқиқот институтлари билан яқиндан илмий алоқалар қилган ҳолда юқори малакали илмий педагогик кадрлар тайёрлашда иштирок этишмоқда ва Ўзбекистон Республикаси Фан ва Техника Давлат Комитети эълон қилган илмий танловларга қатнашмоқдалар.

Университетда ўзбек филологияси ва физика бўйича фан номзодлиги унвони берувчи Ихтисослашган кенгаш бир неча йиллардан бери ишлаб туриши ҳам СамДУ обрўйига обрў қўшмоқда. Ҳар йили 5-6 та фан доктори ва 15-20 та фан номзодларининг университетда тарбияланиб чиқиши, юзлаб илмий мақолалар, ўнлаб монография ва ўқув дарсликлари нашр этилиши ҳамда ихтиролар учун патентларнинг олиниши, кўп миллионлаб давлат бютжетидан маблағ билан таъминланадиган мавзулар ва хўжалик шартномалаи асосида илмий тадқиқотларнинг бажарилишини қайд қилмоқ лозимдир.

Университет олимлари чет эл инвестицияларини жалб қилиш орқали илмий тадқиқот ишларини ривожлантириш, университет моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, илмий тадқиқот ишлари натижалари ва тайёр илмий ишланмаларни бевосита халқ хўжалигига жорий қилиш, илмий мавзуларни замон талабига асосан қайтадан кўриб чиқиш орқали йириклаштириш, илмий кадрлар миқдори ва сифатини ошириш, уларни ёшартиришга эришиш муаммолари билан шуғулланадилар. Университет профессор-ўқитувчи ва илмий ходимлари жаҳон фани ютуқлари билан ҳамнафас бўлган ҳолда ривожланган илмий ва маданий марказлар билан бевосита ҳамкорлик асосида илмий тадқиқот ишларини олиб бормоқдалар, булар жумласига Бонн, Гейделберг ва Бамберг (Германия), Калифорния (АҚШ), Монреал (Канада), Милан (Италия), Измир (Туркия), Тел-Авив (Исроил), Познан (Полша), Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Красноярск (Россия), Киев (Украина), Минск (Белоруссия) университетлари, Дубна шаҳридаги Бирлашган Ядро Тадқиқотлари институти, Красноярск Физика институти (Россия), Украина Миллий Академиясининг Физика институти ва шу кабилар кирадилар.

Бугунги кунда университетда қатор муаммо лабораториялари мавжуд. Буларга Микро ва макроэлементлар муаммолар лабораторияси, Биометодлар муаммоли лабораторияси, Ўсимликларни интеграцияланган ҳимоялаш усули муаммо лабораторияси, Академик А.К.Отахўжаев номидаги муаммо лабораторияси, Космик нурлар муаммо лабораторияси, Лазер спектроскопия муаммо лабораторияси, Люминессенсия ва фотокимиё муаммо лабораторияси, Ночизиқли оптика муаммо лабораторияси, Ядро Физика муаммо лабораторияси, Кимё сенсорларни тадқиқ муаммо лабораторияси, Археологик тадқиқотлар муаммо лабораторияси, Шарқ қўлёзмалари ва ноёб китоблар муаммо лаборатирияси, Матншунослик ва манбашунослик муаммо лабораториялари кирадилар. Бундан ташқари, 30 дан ортиқ илмий лабораториялар ҳам бор.

Ҳозирги пайтда СамДУ таркибида 9 та факултет ҳамда педагогик кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш факультети, халқаро алоқалар бўлими, академик лицей, ўқув ва муаммовий илмий тадқиқот лабораториялари, замонавий ахборот ва компьютер марказлари, INTERNET алоқа тармоғи, Алишер Навоий, "Археология", "Зоология" ва "СамДУ тарихий музейлари, "Оранжерия" ва "Ботаника" боғи ҳамда 3 миллион фондли Ахборот-ресурс маркази, ётоқхоналар, дам олиш ва даволаниш масканлари, спорт комплекслари мавжуд.

1996-йилдан университет қошида академик лицейга 9-синфни битирган ёшлар тест синовлари асосида қабул қилинади. Академик лицейда ўқувчиларнинг қизиқиши ва иқтидорига қараб, давлат стандарти асосида ижтимоий-гуманитар, физика-математика ва иқтисодиёт йўналишлари бўйича чуқурлаштирилган таълим берилади.

СамДУ қошида минтақавий малака ошириш ва қайта тайёрлаш маркази фаолият кўрсатмоқда. Унда университет профессор- ўқитувчилари билан бир қаторда Бухоро, Жиззах, Навоий, Самарқанд ва бошқа вилоятларда жойлашган олий ўқув юртларнинг, шунингдек, академик лицейлар, касб-ҳунар коллежлари умумтаълим фанлари ўқитувчилари малака оширадилар ва қайта тайёрлашдан ўтадилар.

СамДУ ўзининг "Тилшунослик" (асосчилари проф. У. Турсунов, Л.И.Ройзензон, Й.Й. Авалиани), "Адабиётшунослик" (асосчилари проф академик С. Айний, Й. Зунделович, В. Абдуллаев, фалсафа (асосчиси проф. И. Мўминов), "Жаҳон тарихи ва археология" (асосчилари проф. Д.Лев, проф. М.Жўрақулов, "Алгебра ва сонлар назарияси" (асосчилари проф. Н. Романов, проф. Х. Нарзуллаев), "Математик таҳлил ва дифференциал тенгламалар" (асосчилари проф. И. Куклес, проф. Ш. Ёрмуҳамедов), "Ядро ва космик нурлар физкаси" (асосчиси проф. М.Мўминов), "Молекуляр оптика" (асосчиси акад. А. Отахўжаев), "Аналитик органик химия" (проф. Й. Курбатов), "Ўсимликлар ва ҳайвонот физиологияси ҳамда зоологияси (асосчилари проф. И. Протасов, проф. А. Сагитов) каби нуфузли илмий мактаблари билан жаҳон илмий жамостчилиги орасида алоҳида мавқега эгадир.

Самарқанд давлат университети олимлари TASIS, TEMPUS, YEVROOSIYO халқаро дастурлари асосида ҳамкорликда фундаментал ва амалий характердаги илмий тадқиқот ҳамда ривожланган мамлакатларнинг (Франция, Германия, Италия, АҚШ, Япония, Исроил, ва ҳ.к.) илмий ва маданий марказлари билан мустаҳкам муносабатлар ўрнатиш, интеллектуал алоқаларни яхши йўлга қўйиш бўйича самарали ишлар олиб борилмоқа. "Устоз" ва "Умид" жамғармалари орқали кўплаб олимларимиз ва иқтидорли талабаларимиз АҚШ, Англия, Япония ва Германиянинг илмий ва ўқув марказларида бакалавриат ва магистратураларда таҳсил олмоқдалар ҳамда стажировка ўтамоқдалар.

http://samdu.uz/assets1/plugins